Чӑваш Енӗн пӑрахӑҫланӑ районӗсем — XX ӗмӗрте пулнӑ, анчах та администраципе территори пайланӑвӗн реформисен вӑхӑтӗнче пӑрахӑҫланӑ Чӑваш АССР тата Чӑваш Республикин йышӗнчи администраципе территори виҫисем. Районсене пӑрахӑҫлас тата пысӑклатас ӗҫ уйрӑмах 1956–1962 ҫулсенче вӑйлӑ пынӑ.

Районсен тытӑмӗ улшӑннин историйӗ

XX ӗмӗрте Чӑваш Енӗн администрациллӗ пайланӑвӗ темиҫе хут та улшӑннӑ. 1920-мӗш ҫулсенче Чӑваш АССР йӗркеленнӗ хыҫҫӑн уессемпе вулӑссен тытӑмӗнчен район системине куҫас ӗҫ пынӑ. 1940 ҫул тӗлне республикӑра 28 район шутланнӑ. Анчах та вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи вӑхӑтрах ку ӗҫ тепӗр май аталанма пуҫланӑ — администраци виҫисене пысӑклатма пуҫланӑ.

Районсене пӑрахӑҫлас ӗҫӗн пысӑк пайне 1956 ҫулта туса ирттернӗ. Ун чухне пур 30 районтан тӑватӑ район пӑрахӑҫланнӑ: Кувакино, Калинин, Советски тата Шӑхасан. Вӗсен ялӗсене кӳршӗри районсене панӑ. Тӗслӗхрен, Калинин районӗн чылай пайӗ Вӑрнар районне кӗнӗ. Ку йышӑнӑва РСФСР Аслӑ Канаш Президиумӗн 1956 ҫулхи чӳкӗн 2-мӗшӗнчи Указӗпе ҫирӗплетнӗ.

Районсен калӑпӑшне ӳстерессин тепӗр тапхӑрӗ 1959 ҫулта пулнӑ. 1959 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗнчи Указпа тата пилӗк района пӑрахӑҫланӑ: Ишлей, Муркаш, Октябрьски, Чурачӑк тата Первомайски. Палӑртмалла: Муркаш районне каярахпа, 1964 ҫулта, ҫӗнӗрен йӗркеленӗ, ҫапла май вӑл республикӑри чи ҫамрӑк район пулса тӑнӑ.

1962 ҫулта районсене пысӑклатасси тата вӑйланнӑ, ун чухне вуникӗ района пӑрахӑҫланӑ, вӗсен хушшинче: Элӗк, Йӗпреҫ, Куславкка, Комсомольски, Красноармейски, Хӗрлӗ Чутай, Сӗнтӗрвӑрри, Пӑрачкав, Сӗнтӗр, Шӑмӑршӑ, Елчӗк тата Тӑвай районӗсем пулнӑ.

Анчах та ҫавӑн пек пысӑк масштаблӑ улшӑнӑва часах тӳрлетнӗ. 1965 ҫулхи кӑрлачра Чӑваш АССР Аслӑ Канаш Президиумӗ районсене промышленность тата ял районӗсем ҫине пайланине пӑрахӑҫлас тата пӗрлехи районсене ҫӗнӗрен йӗркелес ҫинчен йышӑну кӑларнӑ, ҫавна пула 18 района ҫӗнӗрен йӗркеленӗ. Ҫапла вара, 1962 ҫулта пӑрахӑҫланӑ районсен чылайӑшӗ икӗ ҫула яхӑн кӑна пӑрахӑҫланӑ статусра пулнӑ.

Пӑрахӑҫланӑ районсен списокӗ

Аяларах 1950–1960-мӗш ҫулсенчи массӑллӑ реформӑсем вӑхӑтӗнче пӑрахӑҫланӑ Чӑваш Енӗн тӗп районӗсене кӑтартнӑ.

• Кувакино районӗ — 1956 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Территорине Улатӑр тата Пӑрачкав районӗсене панӑ.
• Калинино районӗ (Нурӑс районӗ) — 1956 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Чылай пайӗ Вӑрнар районне куҫнӑ, уйрӑм ялсем — Элӗк, Ҫӗмӗрле тата Красноармейски районӗсене.
• Советски районӗ (Шӑмат районӗ) — 1956 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Тӗп пайне Етӗрне районне панӑ, пайне — Элӗк тата Муркаш районӗсене.
• Шӑхасан районӗ — 1956 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Пысӑк пайӗ Канаш районне кӗнӗ, ытти пайӗсем — Вӑрнар, Красноармейски тата Чурачӑк районӗсене.
• Ишлей районӗ — 1959 ҫулта пӑрахӑҫланӑ.
• Муркаш районӗ — 1959 ҫулта пӑрахӑҫланӑ, 1964 ҫулта ҫӗнӗрен йӗркеленӗ.
• Октябрьски районӗ (Ӗсмел районӗ) — 1959 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Территорине Сӗнтӗрвӑрри, Куславкка, Ҫӗрпӳ тата Вӑрмар районӗсем хушшинче пайланӑ.
• Чурачӑк районӗ — 1959 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Ялӗсене Ҫӗрпӳ, Канаш тата Красноармейски районӗсене панӑ.
• Первомайски районӗ — 1959 ҫулта пӑрахӑҫланӑ.
• Сӗнтӗр районӗ — 1962 ҫулта пӑрахӑҫланӑ. Территорине Шупашкар тата Етӗрне районӗсем хушшинче пайланӑ.

Пӑрахӑҫлас вырӑнне ятне улӑштарни

Районсен ҫухалнӑ ячӗсем пурте пӑрахӑҫланипе ҫыхӑнман. Хӑш-пӗр районсем администраци центрӗн ятне улӑштарнине пула пӑрахӑҫланнӑ. Тӗслӗхрен, 1939 ҫулта Тутаркасси районне Сӗнтӗр районӗ ят панӑ. Ҫавӑн пекех 1940 ҫулта Трак районне Красноармейски районӗ ят панӑ. Кун пек чухне администраци виҫи хӑй пӗтмен, анчах ҫӗнӗ ятлӑ пулса тӑнӑ.

Реформӑсен пӗтӗмлетӗвӗ

1960-мӗш ҫулсен варри тӗлне Чӑваш Енри районсен тытӑмӗ йӗркеленсе ҫитнӗ. Ҫӗнӗрен йӗркеленӗ хыҫҫӑн, 1966 ҫултан пуҫласа, республикӑн пайланӑвӗ улшӑнман — ун йышӗнче 21 район пур.